Promujemy.ORG

Rządy Gajusza Juliusza Cezara w Rzymie dobiegły końca w dniu 15 marca 44 r. p. n. e., kiedy to dyktator Rzymu został zamordowany przez spiskowców z Markiem Juniuszem Brutusem i Gajuszem Kasjuszem Longinusem na czele. Zamachowcy mieli nadzieję, że śmierć Cezara zakończy etap przemian. Cezar, jako polityk, był lubiany przez społeczeństwo, zaś jako wódz potrafił zmobilizować żołnierzy. Niemniej stojąca za zamachem arystokracja senatorska liczyła, że po śmierci Cezara wśród jego zwolenników zapanuje chaos.

W chwili śmierci Cezara urząd konsula sprawowała Marek Antoniusz. Początkowo był on przestraszony obrotem spraw i obawiał się o swoje życie. Nadzieje, że tłum poprze zabójców okazały się jednak złudne. W zamieszaniu powstałym po śmierci Cezara przedstawiono jego testament. Do najważniejszych jego postanowień należała adopcja Gajusza Oktawiusza Thurinusa (po adopcji Gajusz Juliusz Cezar Oktawian) – wnuka siostry Cezara i wskazanie go na potencjalnego następcę. Oktawian nie był jeszcze powszechnie znany, choć Cezar próbował go wypromować. Nadto był on bardzo młody i chorowity. Wydaje się, że między innymi z tego powodu Marek Antoniusz uznał Oktawiana za mało znaczącego gracza na scenie politycznej.

Oktawian przyjmując testament Cezara zobowiązany był do wypełnienia zawartych w nim legatów, w szczególności do wypłaty pewnych sum pieniężnych ludowi. Okazało się jednak, że majątek Cezara został po jego śmierci rozkradziony.
Początki kariery politycznej Oktawiana wykazują, że charakteryzował go upór, konsekwencja i zdecydowanie. Jego pojawienie się w Rzymie wywołało sprzeczne reakcje. Marek Antoniusz próbował odsunąć go od władzy. Natomiast Oktawian zdecydowany był dążyć do objęcia władzy, w tym celu zawierał doraźne koalicje.

Marek Antoniusz po zakończeniu sprawowania konsulatu objął namiestnictwo Galii Przedalpejskiej, gdzie doszło do wali ze zwolennikami Senatu. Cyceron, duchowy przywódca Senatu, atakował Marka Antoniusza jako wroga państwa.

Marek Antoniusz nie chciał współpracować z Oktawianem, ten zaś prowadził grę, która zbliżyła go do Senatu. W grze tej Oktawianowi chodziło o uzyskanie prestiżu politycznego. Była to taktyka obliczona na zaszantażowanie Senatu.

Istotnym elementem gry politycznej było wykorzystanie imienia Cezara jako symbolu. Oktawian zrobił to w sposób mistrzowski. Przedstawiał się jako skrzywdzony syn Cezara, co przemawiało do wyobraźni weteranów, którzy zażądali od Marka Antoniusza pogodzenia się z Oktawianem, grożąc przy tym wojną domową.

W 43 r. p. n. e. doszło do spotkania Marka Antoniusza, Marka Emiliusza Lepidusa i Oktawiana w Bononii. Stworzono wspólny front do wali przeciwko Senatowi. Część zabójców Cezara uciekło do prowincji, gdzie gromadzili wojsko do ataku. Porozumienie w Bononii stało się początkiem II triumwiratu. O ile I triumwirat był porozumieniem nieformalnym, niemającym legitymacji prawnej (konstytucyjnej), o tyle II triumwirat został przez cezarianów zalegalizowany. Dokonał tego jednak nie Senat, przeciwko któremu było skierowane, lecz zgromadzenie ludowe. Zasady porozumienia opierały się na regułach, które przewidywały podział władzy i zakresu działania. Porozumienie to zawarto na 5 lat, potem mogło być przedłużane.

Formalnie porozumienie to było skierowane przeciwko zabójcom Cezara, jednak w istocie chodziło o podział stref wpływów.
W rezultacie tego porozumienia gromadzono wojsko. W 42 r. p. n. e. Marek Antoniusz i Oktawian wyruszyli przeciwko zabójcom Cezara. Pod Filippi doszło do bitwy. Oktawian nie brał w niej udziału, gdyż był chory. Cezarianami dowodził samodzielnie Marek Antoniusz. Zwycięstwo cezarian oddało inicjatywę w ich ręce.

Jak wyżej wspomniano II triumwirat oznaczał podział stref wpływów w państwie. Marek Anoniusz odpowiadał za sprawy wschodnie, Marek Lepidus za Afrykę i Zachód, zaś Oktawian za Italię. Marek Antoniusz starał się poderwać autorytet Oktawiana, stąd to jemu przydzielono najtrudniejsze zadanie. Italia była bowiem zdestabilizowana, należało załatwić sprawę proskrypcji (wcześniej ustalono listę wrogów obejmującą około 1000 ludzi – kilkuset senatorów, sporą rzeszę ekwitów; pierwszym na liście był Marek Tuliusz Cycero). Wszelkie oskarżenia z tytułu realizacji proskrypcji obciążały Oktawiana, z drugiej strony pozostawienie proskrybowanych przy życiu mogło skomplikować sytuację polityczną.

Warunki życia w Italii były bardzo trudne, dodatkowym źródłem zagrożenia była Sycylia, na której powstało udzielne księstwo Sekstusa Pompejusza (Sextus Pompeius Magnus Pius), młodszego syna Gnejusza Pompejusza Wielkiego i Mucji Tercji, brata Gnejusza Pomoejusza Młodszego, który był żonaty z Skrybonią II, córką Lucjusza Skryboniusza Libona II, syna Lucjusza Skryboniusza Libona I i Korneli Sulli. Sekstus Pompejusz wykorzystał dogodne warunki i stworzył księstwo udzielające schronienia różnego rodzaju wyrzutkom i mętom. Nadto Sekstus Pompejusz był symbolem opozycji wobec cezarianów, chciał bronić istniejącego porządku. Sycylia stała się siedliskiem różnego rodzaju przestępców. Ludzie Sekstusa Pompejusza napadali na miasta, uprowadzali ludzi. Oktawian, walcząc w obronie mieszkańców Italii, pokazywał siebie jako człowieka zdolnego rozwiązywać trudności.

Marek Emiliusz Lepidus okazał się człowiekiem najmniej aktywnym. Marek Antoniusz zajął się sprawami Azji Mniejszej i Syrii. Sprawy te wymagały radykalnych działań. Należał przeprowadzić weryfikację wszystkich władców wasalnych, uporządkować sprawy aktywności paryjskiej, która zagrażała interesom rzymskim.

W latach 30-tych uwaga Marka Antoniusza skierowana była na wschód. Tymczasem Oktawian walczył w Italii przeciwko bliskim Marka Antoniusza, którzy wywołali przeciwko Oktawianowi powstanie. Miało to doprowadzić do konfliktu między Oktawianem, a Markiem Antoniuszem. Ostatecznie jeszcze tym razem doszło do porozumienia między Oktawianem i Markiem Antoniuszem, które to porozumienie dotyczyło w szczególności spraw wojskowych. Racje polityczne, w szczególności w postaci problemów z Sekstusem Pompejuszem doprowadziły do załagodzenia konfliktu.

Z okresem walk z Sekstusem Pompejuszem związany jest pierwszy ważny kryzys w stosunkach między triumwirami. W początkowej fazie tej wojny wojska Oktawiana były w bardzo trudnym położeniu. Oktawian wezwał wtedy na pomocom Marka Lepidusa. Ten chciał wyeliminować Oktawiana z gry o władzę. Jego zamiar spełzł jednak na niczym. Oktawian cieszył się bowiem lojalnością swoich żołnierzy, podczas gdy Marek Lepidus nie mógł do końca polegać na swojej armii. Marek Lepidus został zamknięty w areszcie domowym i od połowy lat 30-tych p. n. e. do swojej śmierci w 13 r. p. n. e. nie mógł wyjść poza obręb swojego domu. Oktawian przejął natomiast obszar zarządzany uprzednio przez Marka Lepidusa.

Marek Antoniusz uporządkowawszy sprawy na wschodzie prowokował Oktawiana do większej aktywności. Miał od ambicję bycia wielkim wodzem. W połowie lat 30-tych p. n. e. zdecydował się na wyprawę do Armenii, która przyniosła mu wielkie straty, co było związane z tym, iż dał się wciągnąć w nieznany teren. W wyniku tej wyprawy król Armenii, który miał być sprzymierzeńcem Rzymu w walce z Partami, stał się wrogiem tego państwa.

Po wspomnianej wyżej wyprawie do Armenii rozpadowi uległo małżeństwo Marka Antoniusza z siostrą Oktawiana Oktawią, którą odesłał do domu.

Następnie Marek Antoniusz poprowadził kolejną wyprawę przeciwko królowi Armenii Artaksesowi II. Wyprawa ta zakończyła się jego sukcesem, tak iż w 34 r. p. n. e. odbył triumf w Aleksandrii. W tym samym roku ogłosił decyzje polityczne w sprawie potomstwa z Kleopatrą VII (Kleopatra VII Filopator Wielka).

Oktawian przeszedł do kontrofensywy przeciwko Markowi Antoniuszowi. Ułatwiła to Kleopatra VII, która traktowała przyjaciół Marka Antoniusza jak intruzów. Dopóki Marek Antoniusz miał status triumwira był w lepszej sytuacji niż Oktawian. Z tego względu chciał on przedłużyć czas sprawowania triumwiratu. Oktawian nie miał jednak na to ochoty, będąc w Italii miał bowiem większe możliwości w zakresie prowadzenia gry politycznej.

Do ostatecznej rozgrywki między Oktawianem, a Markiem Antoniuszem doszło w latach 33-32 p. n. e. W dniu 2 wrześniu 31 r. p. n. e. została stoczona bitwa pod Akcjum. Przewaga liczebna była po stronie wojsk Marka Antoniusza, jednakże w skutek nieporozumienia w trakcie bitwy okręty egipskie odpłynęły. Po bitwie morskiej nie doszło do bitwy lądowej, gdyż Marek Antoniusz podążył za Kleopatrą VII. Żołnierze oczekiwali na Antoniusza, a potem poddali się Oktawianowi. Oktawian udał się do Egiptu, gdzie śmierć ponieśli Marek Antoniusz, Kleopatra VII i syn Gajusza Juliusza Cezara – Ptolemeusz XV Cezarion.

Po zajęciu Egiptu Oktawian przekształcił go w prowincję rzymską stanowiącą osobistą domenę princepsa, na której czele postawił odpowiedzialnego bezpośrednio przed nim prefekta Egiptu wywodzącego się w ekwitów. 30 r. p. n. e. stanowi datę końca dynastii Ptolemeuszy (Lagidów), końca epoki hellenistycznej oraz początek cesarstwa w Rzymie (pryncypatu).

W polityce wewnętrznej Oktawian w dalszym ciągu dążył do kumulacji władzy i osłabienia Senatu. Senat został obsadzony ludźmi powolnymi Oktawianowi, tak iż liczba jego członków przekroczyła 1 000. W latach 29-28 p. n. e. Oktawian uzyskał władzę cenzorską, dzięki czemu mógł usunąć niewygodnych senatorów.

Podstawowym problemem, przed którymi stanął Oktawian po zwycięstwie nad Markiem Antoniuszem była sprawa weteranów. Najstarsi spośród nich zostali zdemobilizowani i odesłani do cywila. Część spośród weteranów została osiedlona w charakterze kolonistów wojskowych. Otrzymali oni nadział ziemi i środki na jej zagospodarowanie. Osadnictwo wojskowe objęło nie tylko pustki, ale także istniejące kolonie i municypia. Nagradzał też weteranów pieniędzmi.

W styczniu 27 r. p. n. e. miał miejsce początek tzw. komedii republiki. Oktawian złożył na ręce Senatu władzę triumwira i wszystkie nadzwyczajne uprawnienia. Senat w odpowiedzi błagał Oktawiana, by przyjął przedmiotowe kompetencje ponownie. Zaproponowano i zdecydowano, że Oktawian (od tego posiedzenia August, od augustus – wywyższony) przejmie część prowincji (prowincje cesarskie). W prowincjach tych znajdowały się prawie wszystkie oddziały wojskowe. Zwierzchność nad wojskiem dawała możliwość ingerencji w wewnętrzne sprawy państwa. Istniały też prowincje senackie, w których stacjonował jedyny senacki legion – III Legion Augusta. Przekazanie prowincji cesarzowi wiązało się z przekazaniem mu imperium proconsularae, które obejmowało także kwestie finansowe, tj. władzy fiskalnej nad rzeczonymi prowincjami. Oktawian nadal zachował tytuł konsula. Do 23 r. p. n. e. będzie go sprawował rok po roku, natomiast od 23 r. p. n. e. będzie go sprawował w sposób symboliczny, gdyż będzie go cedował po kilku dniach, czy miesiącach na senatora, który będzie go sprawował do końca kadencji.

Oktawian otrzymał tytuł princeps senatus (stąd nazwa ustroju – pryncypat).

W 23 r. p. n. e. August oficjalnie rezygnując z corocznego konsulatu otrzymał władzę trybuniacką (trybunitate potestas). Z biegiem czasu pojawi się więc więcej stanowisk konsularnych (w końcu 6 par konsulów), zwłaszcza że w każdej prowincji o minimum 2 legionach namiestnikiem miał być konsul. Wprowadzono konsulat uzupełniający.

Po śmierci Marka Emiliusza Lepidusa Oktawian w 13 r. p. n. e. zagarnął dla siebie piastowany przez zmarłego urząd najwyższego kapłana (pontifex maximus).

Augustowi przysługiwało auctoritas – czyli władza, szacunek, prestiż – sprawia, że princeps jest najważniejszą osobą w państwie, nadto imperium maius – oznaczające zwierzchność Augusta nad każdym innym urzędnikiem w państwie.

Od czasów Oktawiana Augusta wszyscy cesarze używali w tytulaturze tytułu imperatora. Formalnie nie wiązał się z nim żaden zasób uprawnień, miał jedynie znaczeni prestiżowe (początkowo nadawany był dla zwycięskiego wodza). Od 12 r. p. n. e. tytuł ten przysługuje jedynie panującemu. W pierwszych latach panowania Augusta państwo wymagało podejmowania działań militarnych (zagrożenie zewnętrzne). August zadbał o sprawy łączności między Galią Karbońską, a Italią.

Jednym z ważnych uprawnień cesarza był prawo desygnacji. Mógł on przedstawić Senatowi kandydatów na urzędy, przy czym faktycznie Senat nie mógł odrzucić tych propozycji.

Model kariery senatorskiej z okresu republiki został rozbudowany. Szczeble kariery zostały zachowane, ale dochodzenie do konsulatu trwało dłużej. Pojawia się nowe stanowisko legatus pro praetori augusti – był to urzędnik po preturze, który to urząd był sprawowany kilka razy. Funkcja legata pojawia się już za Cezara jednak miała inny charakter niż za Augusta. Cezar chciał usprawnić działanie armii, legaci mieli jego pełne zaufanie i działali samodzielnie. Za Augusta legaci stali się szczeblem w karierze, stanowiskiem popretorskim.

Zwieńczenie udanej kariery senatorskiej stanowiły prokonsulaty Azji i Afryki – dwa najstarsze prokonsulaty, uchodzące za nobliwe, z wysoką pensją 1 mln sestercji rocznie. W dobie cesarstwa ustanowiono pensje urzędników, przez co zlikwidowano konieczność łupienia prowincji przez urzędników. Nowym zjawiskiem funkcjonowania administracji był czas sprawowania funkcji – stanowiska, na które powoływał cesarz były wieloletnie, stanowiska senackie nadal jednoroczne. Urzędnikom nie wolno było opuszczać prowincji.

Podstawą społeczną pryncypatu byli ekwici. Otrzymywali oni niższe urzędy i mieli możliwość awansu w wojsku.

W administracji cywilnej zaistnieli wtenczas prokuratorzy. Dzielili się na tych, którzy pracowali w domenie prywatnej cesarza oraz tych, którzy pracowali w administracji Imperium. Ci drudzy dzielili się z kolei na finansowych, którzy administrowali w prowincjach senackich i byli bezpośrednio podlegli cesarzowi (pilnowali by senatorowie nie dopuszczali się nadużyć), a także na tych, którzy otrzymali namiestnictwa w małych prowincjach górskich albo na przymorzu (np. w prowincjach alpejskich). Prokuratorzy, którzy otrzymali namiestnictwa mieli szerokie kompetencje podobne do kompetencji namiestników senackich. Nie mieli oni jednak do dyspozycji legionów, leczy tylko oddziały pomocnicze.
Szczególną pozycję zajmował prefekt Egiptu. Urząd ten był sprawowany zwykle przez ekwitę. Znaczeniem nie ustępował urzędowi namiestnika prowincji senackich. Prefekt ten dysponował dwoma legionami.

Wielce znaczącym urzędem był urząd prefekta pretorianów, który sprawował dowództwo gwardii pretoriańskiej. Urząd ten także był sprawowany najczęściej przez ekwitów. Poza funkcją dowódczą prefekt pretorianów odpowiadał także za egzekwowanie i tworzenie prawa. Za Augusta prefektów pretorianów było dwóch, potem zwykle jeden.

Prefekt Rzymu nie był natomiast stanowiskiem ekwickim tylko senatorskim. Miał on obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa i administrowania miastem.

Za czasów Oktawiana Augusta możliwe było awansowanie albo degradacja ze stanu do stanu. Podstawą określenia przynależności stanowej było kryterium majątkowe. Przynależność do stanu ekwitów wymagała posiadania majątku na poziomie co najmniej 400 000 sestercji, zaś do warstwy senatorskiej nie mniej niż 1 000 000 sestercji. Jednakże osiągnięcie określonego pułapu majątkowego nie oznaczało automatycznego awansu. Konieczna była jeszcze oficjalna czynność – wpisanie na listę ekwtów albo senatorów. Ekwici otrzymywali wówczas od cesarza pierścień i konia, ponadto nosili togę z wąskim paskiem, w przeciwieństwie do senatorów, którzy nosili togę z paskiem szerokim.

Od czasów Augusta zaczęła się także kariera innej grupy społecznej – wyzwoleńców, choć pełne prawa, zwłaszcza publiczne, uzyskiwało dopiero ich potomstwo. Wyzwoleńcy wykorzystywani byli przez cesarza w administracji pałacowej, z czasem stali się jednym z najbardziej wpływowych ludzi.

August zmonopolizował także prawo bicia monety złotej i srebrnej. Senat musiał się zadowolić biciem monety brązowej, a srebrnej jedynie za specjalnym pozwoleniem cesarza. Cesarz miał nadto monopol na treści umieszczane na monetach.

Armia rzymska w dobie republiki była armią obywatelską. Z panowania Augusta doszło do istotnych przeobrażeń w dziedzinie wojskowości. Trzonem sił zbrojnych nadal była armia obywatelska. Ustabilizowano liczebność armii średnio na poziomie 25 legionów. Oddziały posiłkowe były rekrutowane spośród mieszkańców prowincji. Oddziały te stały się szkołą przysposobienia obywatelskiego dla tych mieszkańców. Oddziały te na zachodzie były nazywane nazwami etnicznymi, zaś na wschodzie nazwami geograficznymi. Czas służby wynosił standardowo 25 lat. Po tym czasie żołnierz mógł oczekiwać nagrody.

Oktawian August powołał gwardię pretoriańską. Rekrutowała się ona spośród obywateli rzymskich, zwłaszcza spośród mieszkańców Italii. Gwardia ta była szczególnie uprzywilejowana, miała zawsze wygodne koszary. Liczebność gwardii nie była stała. Do jej obowiązków należało:
- zapewnienie bezpieczeństwa cesarzowi
- obowiązki policyjno-śledcze
- zadania specjalne jak doręczenie poczty
- zbieranie informacji o nastrojach społecznych
- stanowili stałą obsadę pałacu.

Za cesarza Tyberiusza Klaudiusza Nerona powstał na terenie Rzymu specjalny obóz dla pretorianów.

Istniała także grupa określana jako strażnicy ciała. Była to grupa kilkuset żołnierzy z plemion germańskich, którzy mieli własną strukturę organizacyjną, odrębne dowództwo, etniczny charakter. Żołnierze ci nie znali łaciny, aby nie mogli spiskować. Mieli zapewnić maksymalne bezpieczeństwo cesarza. Omawiana grupa żołnierzy nie cieszyła się dobrą sławą wśród mieszkańców Rzymu. Od czasów cesarza Tyberiusza Klaudiusza Druzusa Nerona Germanikusa byli stopniowo eliminowani. W okresie klaudyjskim zastąpieni przez inną gwardię – opartą na kawalerii.